หลักการและเหตุผล
การที่ชาติบ้านเมืองสามารถดำรงอยู่ได้มาจนกระทั่งทุกวันนี้และมีความเจริญก้าวหน้าทัดเทียมอารยประเทศทั้งหลายก็เป็นเพราะข้าราชการทุกหมู่เหล่าได้ปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริตอุทิศกายและใจให้กับงานในหน้าที่อย่างแท้จริง ข้าราชการเหล่านี้ได้ปฏิบัติภาระหน้าที่กระจายไปทั่วประเทศ รวม ไปถึงพื้นที่ทุรกันดารที่เต็มไปด้วยความยากลำบากและเสี่ยงอันตราย ด้วยความมุ่งมั้นที่จะนำบริการของรัฐไปสู่ประชาชนอย่างแท้จริงข้าราชการจำนวนมากทำงานด้วย อุดมการณ์ แม้จะมีความยากลำบาก และเผชิญกับปัญหานานับประการก็ไม่เคยหวั่นไหว คงตั้งอกตั้งใจปฏิบัติหน้าที่อยู่ต่อไปในการเข้าไป ร่วมพัฒนาสภาพความเป็นอยู่ และคุณภาพชีวิตของชาวบ้าน ช่วยดูแลรักษาสุขภาพอนามัย คอย พิทักษ์รักษาทรัพยากรทางธรรมชาติและสภาพแวดล้อมตลอดจนคอยดูแลความมั่นคงปลอดภัยชายแดนการปฏิบัติหน้าที่ด้วยความรับผิดชอบของข้าราชการเหล่านี้ ได้สร้างความเชื่อมั่นศรัทธาและสร้างความชื่นชมให้กับประชาชน ที่พบเห็นเป็นอย่างมาก สมาคมข้าราชการพลเรือนแห่งประเทศไทยและมูลนิธิพัฒนาข้าราชการพิจารณาเห็นว่า การสรรหาข้าราชการในระดับปฏิบัติงาน ที่ทำงานด้วยความเสีสละอย่างสูง แล้วนำมายกย่องให้ปรากฏต่อ สาธารณะชน จะเป็นการส่งเสริมให้ข้าราชการได้มีกำลังใจในการทำงานด้วยความเสียสละยิ่งขึ้น อีกทั้งจะเป็นแบบอย่างที่ดีให้ข้าราชการทั้งหลายประพฤติปฏิบัติตาม

วัตถุประสงค์
1.เพื่อสรรหาและคัดเลือกข้าราชการระดับปฎิบัติที่มีผลงานดีเด่น เป็นที่ชื่นชมของชาวบ้าน และเป็นที่ยอมรับของหน่วยงานต้นสังกัด
2.เพื่อเผยแพร่เกียรติคุณข้าราชการที่ได้รับการคัดเลือกให้สาธารณะชนได้รู้จัก
3.เพื่อเป็นแบบอย่างที่ดีแก่ข้าราชการทั่วไป
4.เพื่อสร้างภาพพจน์ที่ดีงามของข้าราชการ

คุณสมบัติ
1.มีผลงานดีเด่นเป็นที่ยอมรับของหน่วยงานและชาวบ้าน
2.เป็นผู้มีคุณธรรมและปฏิบัติตามวินัยข้าราชการโดยไม่ขาดตกบกพร่อง
3.มีความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ผลงานใหม่ๆให้กับหน่วยงาน
4.มีมนุษย์สัมพันธ์ดี เป็นที่รักใคร่ของชาวบ้านและเเพื่อนร่วมงาน
5.มีความรับผิดชอบต่อหน้าที่เป็นอย่างสูง
6.มีความเสียสละทั้งงานในหน้าที่และงานที่เป็นประโยชน์ต่อชุมชน
7.ปฏิบัติหน้าที่ในตำแหน่งนั้นติดต่อกันมาไม่ต่ำกว่า 3 ปี
8.เป็นเจ้าหน้าที่ในระดับปฏิบัติ ระดับ 1 - 6

ขอบเขตของงานที่จะพิจารณา
1.งานที่เข้าไปมีบทบาทในการพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชน
2.งานในการดูแลรักษาทรัพยากรธรรมชาติและสภาพแวดล้อม
3.งานในด้านการพัฒนาสภาพความเป็นอยู่ของชาวบ้าน
4.งานในการดูแลสุขภาพอนามัยของประชาชน
5.งานในด้านการดูแลความสงบเรียบร้อยและความปลอดภัยทางชายแดน

วิธีการคัดเลือก
ขั้นแรก - หน่วยต้นสังกัดเป็นผู้พิจารณาคัดเลือกข้าราชการดีเด่นตามคุณสมบัติที่กำหนดไว้ สาขาละ 3 คน ส่งมาให้สมาคมฯ (2เดือน)
ขั้นที่สอง - สมาคมฯ ส่งเจ้าหน้าที่เข้าไปในพื้นที่ เพื่อตรวจสอบผลงานและคุณสมบัติของผู้ที่ได้รับการคัด เลือกในเบื้องต้น (2เดือน)
ขั้นที่สาม - สมาคมฯ เสนอชื่อผู้ที่ได้ผ่านการตรวจสอบแล้วเข้าสู่การพิจารณาของคณะกรรมการคัดเลือก ซึ่งนายกสมาคมฯ เป็นผู้แต่งตั้งโดยคัดเลือกจากผู้ทรงคุณวุฒิในสาขาอาชีพต่างๆ (ประมาณ 10 คน)
                 รายชื่อเจ้าที่ที่ได้รับการพิจารณาแต่ละสาขาจะเสนอเรียงตามลำดับคะแนนที่ได้รับ คณะกรรมการจะคัด เลือกข้าราชการดีเด่น สาขาละ 1 คน เพื่อมอบรางวัลเป็นเงินสด พร้อมทั้งโล่ประกาศเกียรติคุณให้

การมอบรางวัล
ผู้ที่ได้รับการคัดเลือกเป็น "เพชรน้ำเอกในวงราชการ" จะได้รับรางวัลเงินสด คนละ 50,000 บาท พร้อมด้วยโล่ประกาศเกียรติคุณ
พิธีมอบรางวัลจะจัดขึ้นที่ตึกสันติไมตรีทำเนียบรัฐบาล โดยมี ฯพณฯ นายกรัฐมนตรี เป็นประธาน